Mantık—-> Giriş–>Mantık İlkeleri

Mantık İlkeleri

Klasik mantık içerisinde konular; kavram (terim), önerme, çıkarım gibi bir sırayı takip eder. Sembolik mantıktaysa, kendisi zaten bir önermeler mantığı olduğu için bu sıra değişir. Her ikisi içinde kavram oluşturma, önermeler kurma ve çıkarım yapma işlemleri, mantıkta bazı temel ilkelerle gerçekleşir.  Düşüncelerin tutarlı olması ve mantıksal işlemlerin kontrol edilmesi sırasında bu ilkelerle uyumluluğu incelenir. Genel olarak üç ilkeden bahsedilir. Bunlar; özdeşlik (aynılık), çelişmezlik, üçüncü durumun olanaksızlığı ilkesidir. 17. yüzyıl içerisinde Gottfried Leibniz tarafından “Yeter-Neden” ilkesi eklenmiştir.

1-      Özdeşlik (Aynılık) İlkesi:

Kısaca, kendi olan ve kendinden başka herhangi bir şey olmayan anlamını içeren ilkedir. Bir şey ne ise odur. Bir şey başka bir şeye ne benzerdir, ne de başka bir şeye eşittir. Benzerlik; bir şeyin başka bir şeyle, birden çok ortak özelliği içermesi durumudur. Benzerlik, iki ayrı şey arasındaki birçok ortak özelliğin ilişkisidir. Ortak özellik arttıkça fark azalarak benzerlikten eşitlik durumuna yönelir. Eşitlikte ise yine bir sınır vardır. İki farklı şeydeki bütün ortak özellikler aynı olduğu durumda o şey ancak eşit olur. Aynı(özdeş) olmaz. Özdeş ise iki ayrı şey arasında bir ilişki bağlantısı kurulması değil, bir şeyin kendisi olmasıdır. Mantık bunu özdeşlik önermesi denen “A, A’dır” ifadesiyle açıklar.

Demek ki bir şey kendisi dışındaki bir şeyle özdeş olmaz. Olsa olsa ancak benzer veya eşit olabilir. A, A’dır ifadesinde her iki A da bir sembolden ibarettir.  Yazı olarak, dilin bir ifadesi sonucu iki A yer alır.

Örneğin: “iki yazıyorum diyerek” , ‘2’ yazdığımız zaman ikinin aynısını değil sadece sembolünü yazmış oluruz.

Bir akıl yürütme içerisinde yer alan önermelerde özdeş olmalıdır. Önermenin özdeşliğinden kasıt ise; o önermenin doğruluk değerinin hep aynı kalmasıdır.

Yukardaki dedüksiyonda; ilk önermede kullanılan insan teriminin içeriğinde, ölümlü bir varlık olmak anlamı yer almış ve bu anlam akıl yürütme boyunca aynı kalmıştır.

2-      Çelişmezlik ilkesi:

Özdeşlik ilkesi, mantık için en temel ilke durumunda olmasına rağmen tek başına yetersizdir. Özdeşlik ilkesini açıklamak içinde bir takım tanımlamalara ihtiyaç duyarız. Özdeşlik ilkesi için bir şey kendisinden başka bir şeyle özdeş olamaz demiştik. Bir şeyin hem kendisi hem de başka bir şey olması ise çelişkidir. Buradan yola çıkarak çelişmezlik ilkesi; bir şeyin aynı anda hem kendisi hem de kendisinden başkası olamayacağını öne süren bir mantık ilkesidir. Diğer bir tabirle çelişmezlik ilkesi, özdeşlik ilkesinin bir türevidir.

 “Ali hem zengin hem de fakirdir.” cümlesi bu ilkeye göre olanaksızdır. Çünkü bir insan hem zengin ve de aynı anda hem de fakir olamaz.

                Özdeşlik ilkesinde bir şeye ‘A’ dediğimiz zaman, ‘A’ dan başka her şey, ( bu na ‘A’ nın eşiti de dahildir)  ‘A’ ya özdeş olmayan her şey demektir. Çelişmezlik ilkesi, “ A, A olmayan değildir.” Şeklinde formüle edilebilir ve buna çelişmezlik önermesi denir. Görüldüğü gibi çelişmezlik ilkesi, özdeşlik ilkesinin bir onay makamı gibidir. Özdeşlik ilkesinde “ A, A’dır” ifadesi yer alırken, çelişmezlik ilkesi düşünülen her şeyi “ A ve A olmayan” şeklinde iki alana ayırdığı için özdeşlik ilkesine yeni bir katılımda bulunmaktadır.

3-      Üçüncü Halin(Durumun) Olmazlığı(Olanaksızlığı) İlkesi:

Çelişmezlik ilkesiyle düşünülebilen bütün şeyleri yani düşünme evrenimizin sınırlarını belirlemiş olduk. Bunu şu şekilde de açıklayabiliriz. Düşünme evreni sınırları ‘A’ ve ‘A olmayan’ biçiminde tanımlıysa, bunun dışında üçüncü bir durum düşünülemez.  Buradan da, bu ilkenin diğer iki mantık ilkesini tamamladığı anlaşılmaktadır. Üçüncü halin olmazlığı ilkesi, önermenin doğru veya yanlış olduğunun anlaşılmasını sağlar. Sonuç olarak önerme sonucu ortaya çıkan yargı ya doğrudur yada yanlıştır. Bir şey hem doğru hem de yanlış olamaz.  -Bir şey ya kendisidir veya kendisi değildir ve bunun dışında bir hal düşünülemez- sembolik mantıkta AV~A(A veya değil A) biçiminde tanımlanır.

                Günümüzde bilimsel gelişmelerin artması, üçüncü halin olmazlığı ilkesine önemli itirazların yapılmasını da beraberinde getirmiştir.  Bu itirazlara göre düşünme evrenini ‘A’ ve ‘A olmayan’ biçiminde iki kısma ayırmışsak, o zaman zaten bizim bu iki kısımdan başka bir sonuç düşünmemiz ve yargıya varmamız olanaksızdır. Bununla birlikte düşünme evrenine bir sınır çizmek zorlamadır. Fakat düşünme evreninin bir sınırı olmazsa, sınırları olmayan bu düşünme evreni dışında bir yargıya varmak gene mümkün değildir. Üçüncü halin olmazlığı ilkesindeki bu sorun iki değerli mantık yerine çok değerli mantık [Bulanık Mantık(Fuzzy Logic)] kavramının gelişmesine neden olmuştur. Doğru ve yanlış değerlerine bir de belirsiz değerlendirmesi eklenmiştir.

Klasik Mantık

Bulanık Mantık

A veya A değil

A ve A değil

Kesin

Kısmi

Hepsi veya Hiçbiri

Belirli Derecelerde

0 veya 1

0 ve 1 arasında süreklilik

İkili birimler

Bulanık Birimler

4-      Yeter – Sebep(Neden) ilkesi:

17. yy. da Leibniz tarafından mantık ilkelerine ilave edilmiştir. Leibniz’e göre, hiçbirşey kendiliğinden var veya var olmuş değildir. Var olan her şeyin bir var oluş sebebi vardır. Böylece var olanlar dünyasında her şey bir sebep – sonuç ilişkisi içerisindedir. Bu ilke de bunu söyler ve derki: “ Bir şeyin var olabilmesi için yeterli sebebin olması gereklidir.” Demek ki, bir yargının doğruluğu için başka bir yargı gereklidir. Yeter sebep olmadıkça bir yargının doğruluğundan söz edilemez.

Kaynak: Doğan ÖZLEM, Mantık (klasik / sembolik mantık, mantık felsefesi) 9.baskı, inkılap yayınları
    • tamer
    • 27 Şub 2011

    ferhat bey, geri kalan ilkeleri ne zaman yazacaksınız?
    Ayrıca Freege ve Godel yorumlarını bekliyoruz.

  1. bu kadar demi başka var mı?

    • Berkcan
    • 24 Eyl 2013

    Çok işime yaradı ellerinize sağlık harikasınız Ferhat bey.

  2. süper valla ellerinize sağlık çok işimi gördü

    • kürşat
    • 24 Ara 2013

    elinize sağlık süper olmuş.

  1. No trackbacks yet.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter picture

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

Takip Et

Her yeni yazı için posta kutunuza gönderim alın.

%d blogcu bunu beğendi: